Een droge mond lijkt soms vooral oncomfortabel: praten gaat moeizamer, eten blijft plakken en de tong voelt stroef. Toch raakt een tekort aan speeksel aan een belangrijk onderdeel van tandheelkunde en mondzorg. Speeksel beschermt tanden, ondersteunt het mondslijmvlies en helpt bij eten, proeven en slikken. Veranderingen in die bescherming kunnen verklaren waarom mondproblemen ontstaan terwijl gewoonten nauwelijks zijn veranderd.
Daarom verdient niet alleen het gebit aandacht, maar ook de omgeving waarin tanden en slijmvliezen functioneren. Vooral de hoeveelheid, samenstelling en werking van speeksel geven waardevolle informatie.
Welke rol speelt speeksel bij tandheelkunde en mondzorg?
Speeksel beschermt tanden en slijmvliezen, helpt zuren te neutraliseren en ondersteunt het herstel van beginnende mineraalverliezen in tandglazuur.
Speeksel bevat onder meer calcium en fosfaat. Deze mineralen kunnen bijdragen aan remineralisatie: het terugbrengen van mineralen in oppervlakkig aangetast glazuur. Dat betekent niet dat een bestaand gaatje vanzelf dichtgroeit. Zodra tandweefsel daadwerkelijk verloren is gegaan, kan speeksel dat niet opnieuw opbouwen.
Een volwassene produceert doorgaans ongeveer 0,5 tot 1,5 liter speeksel per 24 uur. De hoeveelheid verschilt per persoon en per moment. Tijdens eten neemt de productie toe; tijdens de slaap is deze veel lager. Daardoor kan droogte vooral ’s nachts of bij het wakker worden opvallen.
Ook de zuurgraad speelt mee. Tandglazuur kan mineralen verliezen wanneer de omgeving voldoende zuur wordt. Vaak wordt hiervoor een pH van ongeveer 5,5 genoemd, maar dit is geen vaste grens voor iedere mond: de hoeveelheid calcium en fosfaat beïnvloedt het proces.
Is een droge mond altijd een tekort aan speeksel?
Een droge mond is niet altijd een meetbaar tekort aan speeksel; ook een veranderde samenstelling of verdeling kan een droog gevoel veroorzaken.
Het ervaren van droogte heet xerostomie. Een daadwerkelijk verlaagde speekselproductie wordt hyposalivatie genoemd. Deze begrippen hangen samen, maar betekenen niet hetzelfde. Iemand kan duidelijke klachten hebben terwijl een meting geen sterk verlaagde productie laat zien. Andersom kan weinig speeksel aanwezig zijn zonder uitgesproken droogteklachten.
In rust ligt de speekselproductie bij veel volwassenen rond 0,3 tot 0,4 milliliter per minuut. Een ongestimuleerde productie van 0,1 milliliter per minuut of minder geldt doorgaans als sterk verlaagd. Zulke waarden worden altijd beoordeeld in samenhang met klachten, omstandigheden en meetmethode.
Signalen die bij speekselproblemen kunnen passen, zijn:
- Water nodig hebben om droog voedsel door te slikken.
- Een plakkerig of branderig gevoel in de mond.
- Moeite hebben met langdurig spreken.
- Verandering van smaak of aanhoudende smaakklachten.
- Een uitneembare voorziening die minder prettig zit.
Waardoor kan de speekselbescherming afnemen?
De speekselbescherming kan afnemen door medicijnen, uitdroging, bepaalde aandoeningen, mondademhaling en behandelingen die de speekselklieren beschadigen.
Verschillende geneesmiddelen kunnen droogte veroorzaken, waaronder sommige middelen tegen depressie, allergieën en een overactieve blaas. Bij gebruik van meerdere medicijnen kunnen effecten elkaar versterken. Stop of verander medicatie niet zelf, maar bespreek klachten met de voorschrijver of apotheker.
Daarnaast kunnen aandoeningen zoals de ziekte van Sjögren de speekselklieren aantasten. Bestraling in het hoofd-halsgebied kan eveneens langdurige speekselproblemen geven. Bij mondademhaling gaat het soms vooral om plaatselijke verdamping, niet om een verminderde productie door de klieren.
Ouder worden alleen verklaart een droge mond dus niet automatisch. Medicijngebruik en bijkomende gezondheidsproblemen spelen vaak een belangrijke rol. Die nuance voorkomt dat behandelbare klachten ten onrechte als onvermijdelijk worden beschouwd.
Hoe worden speekselproblemen onderzocht?
Speekselproblemen worden onderzocht met vragen over klachten en medicatie, beoordeling van de mond en zo nodig een meting van de speekselproductie.
Bij een speekselmeting wordt gedurende een afgesproken periode speeksel verzameld, bijvoorbeeld 5 minuten. Dat kan in rust of na stimulatie door kauwen. De uitkomsten zijn niet rechtstreeks uitwisselbaar: gestimuleerde productie ligt normaal hoger dan productie in rust.
Verder wordt gekeken naar slijmvliezen, speekselophoping en patronen van gebitsschade. Nieuwe aantastingen op ongebruikelijke plekken kunnen aanleiding zijn om speeksel nader te beoordelen. Eén meting geeft niet altijd het volledige beeld, omdat onder meer tijdstip, drinken en spanning de uitslag kunnen beïnvloeden.
Wat helpt wanneer speeksel onvoldoende beschermt?
Bij onvoldoende speekselbescherming bestaat de aanpak uit het onderzoeken van de oorzaak, het verlichten van klachten en het gericht beperken van gebitsschade.
Als de klieren nog functioneren, kan suikervrije kauwgom de productie stimuleren. Water kan tijdelijk bevochtigen, maar vervangt de mineralen en andere beschermende bestanddelen van speeksel niet. Speekselvervangers kunnen verlichting bieden, vooral wanneer stimuleren onvoldoende werkt.
Zure snoepjes of zure drankjes zijn geen vanzelfsprekende oplossing: ze kunnen wel speeksel opwekken, maar tegelijkertijd tandslijtage bevorderen. Bij een verhoogd risico op gaatjes kan aanvullende fluoridebescherming passend zijn, afgestemd op de individuele situatie.
Laat aanhoudende droogte, slikproblemen of terugkerende beschadigingen beoordelen. Een mondzweer die na 2 weken niet geneest, verdient eveneens beoordeling. Zo blijft de aanpak niet beperkt tot het droge gevoel, maar richt mondzorg zich ook op de oorzaak en mogelijke gevolgen.
